Kronika drugiego spotkania Rodziny Pratulińskiej UKGK w Pratulinie

W październiku ubiegłego roku odbyło się pierwsze spotkanie przedstawicieli parafii Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego (UKGК), w świątyniach których znajdują się relikwie Błogosławionych Męczenników Pratulińskich. W tym roku, w dniach od 5 do 8 października, Rodzina Pratulińska UKGK spotkała się w Pratulinie po raz drugi.

Podobnie jak w zeszłym roku, ogólnym tematem przewodnim spotkania była „Pratulińska wierność wschodniej tradycji katolickiej”, jednak z nowymi akcentami, jako że wydarzenie to miało miejsce w dniach 430-tej rocznicy Unii Brzeskiej oraz 30-tej rocznicy beatyfikacji Błogosławionych Męczenników Pratulińskich.

Historia Kościoła Kijowskiego jest bardzo skomplikowana i wielowektorowa. Taka sama jest historia samego narodu, z którym Kościół jest nierozerwalnie związany. Wszystko wydawało się tak proste: przyjęto Chrzest z Bizancjum w jedności z Rzymem. Potem Wschód i Zachód (mówiąc współczesnym językiem) pokłóciły się ze sobą, ale Kościół Kijowski nadal pozostawał w jedności z Rzymem i Bizancjum, do czasu, gdy wrogość i kłótnie wewnętrzne i czynniki zewnętrzne spowodowały osłabienie tych związków jak również nie sprzyjały ich odrodzeniu jak chociażby próba w Lionie, Florencji i dopiero Unia Brzeska okazała się najbardziej trwałą.

Druga data jubileuszowa to 30 lat od beatyfikacji Męczenników Pratulińskich. Ich proces beatyfikacyjny rozpoczął się już w 1918 roku, a zakończył beatyfikacją 6 października 1996 roku. Choć z perspektywy czasu można powiedzieć, że ostateczna kropka całego procesu została postawiona w Siedlcach 10 czerwca 1999 roku, gdzie z papieżem Janem Pawłem II spotkali się wierni Wschodu i Zachodu, a Papież podkreślił wagę świadectwa wiary grekokatolików (unitów) zarówno w XIX, jak i XX wieku.



Główne wydarzenia spotkania

W poniedziałek 5 października wieczorem odbyła się Pontyfikalna (Archyjerejska) Boska Liturgia w Martyrium (miejsce, gdzie zginęli Błogosławieni. (więcej szczegółów pod linkiem „Wirtualna pielgrzymka do Pratulina” https://jakir.in.ua/118/prezentatsii/102-102.html) w intencji tych, którzy walczą o niepodległość Ukrainy oraz bezpieczeństwo Europy. Liturgii przewodniczył Arcybiskup i Metropolita Lwowski abp Ihor. W swoim kazaniu, otwierającym spotkanie, Metropolita podkreślił potrzebę poznawania swoich przodków, pogłębiania ich dziedzictwa oraz życzył wszystkim duchowego wzrostu podczas tego spotkania, a także kontynuacji tego dzieła w przyszłości. Obecni byli duchowni i świeccy – przedstawiciele archieparchii lwowskiej i iwanofrankowskiej, eparchii sokalsko-żółkiewskiej i kołomyjskiej, Egzarchatu Apostolskiego z Rzymu oraz przedstawiciel z Poznania.

Przedstawiciele eparchii buczackiej na czele z władyką pomocniczym Terencjuszem, egzarchatu charkowskiego z władyką Wasylem oraz egzarchatu łuckiego z władyką Jozafatem poczuli specyfikę przekraczania granicy ukraińsko-polskiej i przybyli później.

... I tak upłynął dzień i wieczór – dzień pierwszy

Wtorek 6 października – drugi dzień obfitował w wydarzenia nie tylko o charakterze intelektualnym, ale przede wszystkim duchowym. Pontyfikalnej Boskiej Liturgii w intencji rodzin z Ukrainy i Polski, aby w codziennym życiu dawały świadectwo rzeczywistego życia w Chrystusie, przewodniczył władyka Jozafat, który w swojej homilii podkreślił wagę osobistego świadectwa prawdziwego chrześcijaństwa składanego przez każdego z obecnych.





Następnie odbyły się pierwsze i drugie posiedzenie plenarne (lista tematów i prelegentów znajduje się na końcu tekstu). Na początku uczestników spotkania powitał Metropolita abp Ihor, odczytano również pozdrowienia od biskupa Kazimierza Gurdy, który nie mógł być obecny ze względu na pobyt w Rzymie, lecz delegował swojego przedstawiciela – ks. prałata Bernarda Błońskiego, prezesa Stowarzyszenia „Martyrium”. W imieniu Metropolity Iwano-Frankiwskiego abp Wołodymyra pozdrowienia odczytał przedstawiciel władyki, ks. Mychajło Makar, kanclerz eparchii.





Uczestnicy nie zagłębiali się w historię samej Unii Brzeskiej, gdyż napisano o niej już wiele tomów. Chodziło tu przede wszystkim o tożsamość Kościoła w świetle Unii, o Unię jako jeden z elementów rozwoju Kościoła chrztu Włodzimierzowego. Biorąc pod uwagę fakt, że uczestnicy spotkania odkrywają „Cienie zapomnianych przodków” Podlasia i Chełmszczyzny w świetle Unii, krótko przedstawiono chronologię biskupów chełmskich i bełskich, historię katedr oraz charakterystykę „Ikony Unickiej” tych terenów.

Prelekcja o ks. Pawle Szymańskim (1782–1852) wzbogaciła uczestników o wiedzę o tej wybitnej postaci. Niestety, wiemy o nim zbyt mało. Ksiądz Paweł był jednym z profesorów dzisiejszego Uniwersytetu Warszawskiego, założonego 19 listopada 1816 r. Od 1818 do 1831 roku (do zamknięcia Uniwersytetu przez władze carskie) pełnił funkcję dziekana wydziału teologicznego, a następnie wykładał Pismo Święte w Seminarium Głównym i Rzymskokatolickiej Akademii Duchownej. Ze względu na poparcie udzielone biskupowi chełmskiemu w oporze przeciwko przymusowemu przechodzeniu grekokatolików na prawosławie, został on odsunięty przez władze moskiewskie od pracy dydaktycznej. Mieszkał u swojego brata we wsi Dobratycze, gdzie został pochowany. Jego ogromna spuścizna wciąż czeka na opracowanie.



Referat o likwidacji klasztoru Bazylianów w Białej Podlaskiej po raz kolejny stał się potwierdzeniem tego, że metody ówczesnych moskiewskich władz carskich i dzisiejszych Moskali niczym się nie różnią: wszystko zniszczyć, zrujnować, siłą narzucić swoje, aby pozbawić człowieka wolności i prawa wyboru życiowej drogi.

Wydawało się, że w 1875 roku Unia została zlikwidowana. Wszystko przepadło… I tutaj uczestnicy mieli okazję dowiedzieć się o działalności mnichów studytów we wsi Szóstka koło Drelowa (gdzie Moskale tydzień wcześniej niż w Pratulinie zamordowali unitów), a także o działalności błogosławionego biskupa Mikołaja Czarneckiego na tych terenach w latach 30. XX wieku.

Po obiedzie uczestnicy już w pełnym składzie, jako że dołączył władyka Petro Loza (eparchia sokalsko-żółkiewska), wyruszyli w podróż. Pierwszy przystanek miał miejsce w Terespolu (20 km od Pratulina). W tym niewielkim mieście (5600 mieszkańców) znajduje się polsko-białoruskie przejście graniczne Terespol-Brześć (współczesna nazwa Brześcia Litewskiego). To właśnie ten Brześć, w którym podpisano Unię. Jak zauważył władyka Terencjusz, „kiedy słyszy się o Brześciu, wydaje się, że leży on gdzieś na peryferiach, ale gdy spojrzy się na mapę Metropolii Kijowskiej, zdanie się zmienia, ponieważ leży on w takiej części ówczesnej Metropolii, do której dogodny dojazd mieli wszyscy biskupi”. Dziś Brześć liczy 346 tysięcy mieszkańców. Dawniej, gdy drzewa w strefie przygranicznej były jeszcze niskie, z Terespola widać było Brześć, w tym twierdzę, do której budowy wykorzystano również teren zniszczonego soboru św. Mikołaja, gdzie podpisano Unię.

W Terespolu członkowie Rodziny odwiedzili dawną unicką cerkiew św. Jana Teologa (obecnie mieści się tu parafia prawosławna Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego). Cztery kilometry od Terespola, z wieży widokowej we wsi Kobylany, można było dostrzec zarysy wieżowców w Brześciu. Choćby w ten sposób, kierując wzrok w dal, uczestnicy starali się dać świadectwo przodkom z Brześcia, że ich ofiara nie poszła na marne.



Kolejny przystanek miał miejsce we wsi Dobratycze na dawnym cmentarzu unickim. Tutaj spoczywa wspomniany wyżej ks. Paweł Szymański. Nad jego mogiłą odprawiono panachidę za wszystkich zmarłych z naszego Rodu. Po modlitwie Metropolita Ihor rozsypał symboliczną garść ziemi, przywiezioną ze Wzgórza Świętojurskiego we Lwowie. Wydaje się, że po raz pierwszy na grobie ks. Pawła modliło się pięciu władyków z Rusi-Ukrainy, w tym Metropolita, oraz 24 duchownych (dwóch z Rzymu i jeden z Poznania).



Droga z Dobratycz do wsi Kostomłoty, licząca kilka kilometrów, minęła szybko. W Kostomłotach znajduje się ostatnia w Polsce parafia Kościoła katolickiego obrządku bizantyjsko-słowiańskiego (neounickiego) pod wezwaniem św. Nikity. Neounia została wprowadzona i aktywnie działała w latach 1923–1939. Obecnie parafia liczy ponad 50 wiernych, w większości w podeszłym wieku. Parafia należy do diecezji siedleckiej Kościoła rzymskokatolickiego.

... I tak upłynął dzień i wieczór – dzień drugi.

Środa, 7 października, rozpoczęła się Pontyfikalną Boską Liturgią w świątyni we wsi Krzyczew (7 km od Pratulina) w intencji tego, aby dzieci i młodzież z Ukrainy i Polski nie utraciły wiary swoich przodków. W tym roku mija 350 lat od budowy w tej wsi unickiej cerkwi św. Jerzego. Po likwidacji eparchii chełmskiej i Unii na tym terytorium, świątynia była użytkowana przez prawosławnych. Od początku XX wieku kościół stał się rzymskokatolicki. W kazaniu władyka Wasyl, egzarcha charkowski, pokrótce opowiedział o historii świątyni, wspominając, że ochrzczony w niej został bł. Wincenty Lewoniuk. Władyka podkreślił również, jak ważne jest zachowanie widocznych znaków historii dla przyszłych pokoleń.



Po śniadaniu uczestnicy spotkania udali się do Starego Pawłowa (18 km na zachód od Pratulina) do cerkwi św. Mikołaja Cudotwórcy, w której przebywał bł. biskup Mikołaj Czarnecki. Pierwsza świątynia w tym miejscu została wzniesiona w pierwszej połowie XVI wieku, natomiast obecna – w latach 30. XX wieku. Dziś jest to kościół filialny rzymskokatolickiej parafii w Janowie Podlaskim.



Ze Starego Pawłowa do Białej Podlaskiej jest tylko 25 km. Władze carskie w szczególny sposób starały się zlikwidować tutejszy klasztor Zakonu Świętego Bazylego Wielkiego (OSBM) i przejąć to wyjątkowe miejsce. Na szczęście moskale nie zniszczyli relikwii świętego Jozafata – przenieśli je jedynie do podziemi świątyni, zamurowali i zasypali gruzem budowlanym. Dziś cerkiew przyklasztorna służy parafii rzymskokatolickiej. Pieśń-modlitwa do świętego Jozafata zabrzmiała tak, jakby rozbrzmiewała tam każdego dnia. Uczestnicy spotkania mieli również okazję nawiedzić podziemia świątyni.







Po obiedzie, już w Pratuline, rozpoczęła się trzecia sesja plenarna, poświęcona historii procesu beatyfikacyjnego Błogosławionych oraz aktualności ich świadectwa. Uczestnicy mieli także okazję zapoznać się z życiorysem Pawła Pikuły – pratulinskiego starosty cerkiewnego, który mimo zagrożenia własnego życia pomagał lokalnym mieszkańcom w walce o ich Kościół. Przedstawiciele władz oraz szkół z Drelowa i Olszanki podzielili się swoimi doświadczeniami w krzewieniu kultu i pamięci o unitach. Nie szukają oni bohaterów i wzorów do naśladowania gdzieś daleko, lecz w swoim własnym środowisku, w najbliższej okolicy, i przekazują tę wiedzę młodemu pokoleniu, by pielęgnować ich pamięć.





Na zakończenie ostatniej sesji plenarnej Metropolita abp Ihor wręczył każdemu uczestnikowi indywidualnie wydany Zbiór materiałów II spotkania-konferencji Pratulińskiej Rodziny UKGK. Następnie w Martyrium odbyła się modlitwa w intencji wzajemnego zrozumienia i pojednania narodów ukraińskiego i polskiego. Modlitwą tą był Akatyst do Błogosławionych Męczenników Pratulińskich, który z błogosławieństwem Metropolity abp. Ihora po raz pierwszy wybrzmiał publicznie.

Po kolacji odbyło się spotkanie podsumowujące Pratulińskiej Rodziny, podczas którego omówiono plany na przyszłość. Zresztą każdego wieczoru przy kawie i herbacie toczyło się wiele ciekawych rozmów, które pogłębiały więzi między członkami Rodziny.

... I tak upłynął dzień i wieczór – dzień trzeci.

Czwartek, 8 października, rozpoczął się Molebnem (nabożeństwo) do Błogosławionych Męczenników Podlaskich w intencji uczestników spotkania oraz ich rodzin – o wytrwałość w świadczeniu wiary i zachowanie swojej duchowej oraz narodowej tożsamości. Po nabożeństwie Pratulińska Rodzina powiększyła się o 4 nowych członków: trzy świątynie w Egzarchacie Łuckim oraz jedną w Eparchii Buczackiej. Biskup Jozafat i biskup Terencjusz wręczyli swoim kapłanom relikwie Błogosławionych Męczenników Podlaskich, przekazane przez biskupa siedleckiego Kazimierza. W ten sposób zakończyła się pratulińska część spotkania.

Zwieńczeniem II spotkania Pratulińskiej Rodziny była Pontyfikalna Boska Liturgia przed cudowną ikoną Matki Bożej Chełmskiej – dziękczynienie Bogu za opiekę Bogurodzicy nad narodem ukraińskim w dawnej katedrze, będącej stolicą władyków chełmskich (obecnie rzymskokatolicka bazylika katedralna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny). Liturgii przewodził Metropolita abp Igor. W swojej homilii Metropolita zwrócił uwagę na symbolikę miejsca oraz samą datę sprawowania tej Boskiej Liturgii, jak i całego spotkania Pratulińskiej Rodziny, które odbyło się 430 lat po synodzie brzeskim, trwającym od 6 do 10 października 1596 roku. Na przestrzeni wieków różne siły próbowały zniszczyć nasz Kościół i nasz naród, ale my istniejemy i nadal walczymy o swoją wolność oraz prawo do samostanowienia.







Po gościnnym przyjęciu przez proboszcza katedry uczestnicy Spotkania rozjechali się do swoich domów. W drodze powrotnej na Ukrainę wszyscy przekroczyli granicę szybko i bez przeszkód.

... I tak upłynął dzień i wieczór – dzień czwarty...

Jubileusze powinny skłaniać nas do nowego przemyślenia wydarzeń, a przede wszystkim – ich sensu, który ma służyć wewnętrznemu wzrostowi człowieka, rodziny, wspólnoty i narodu, ponieważ to właśnie na fundamencie wewnętrznego doskonalenia dokonują się zmiany zewnętrzne. Historia magistra vitae est…



I SESJA PLENARNA – REFERATY

• „Nasza kościelna tożsamość w świetle Unii Brzeskiej” Prelegent: Jarosław Moskałyk, prof. dr hab., kapłan Ukraińskiego Grekokatolickiego Kościoła (UKGK) w Polsce, pracownik naukowy Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
• „Więź komunii: historyczna ciągłość relacji między UKGK a Watykanem na skrzyżowaniu symbolicznych rocznic 2026 roku” Prelegent: Iryna Hnydyk, dr, adiunkt w Katedrze Historii, Muzealnictwa i Dziedzictwa Kulturowego Uniwersytetu Narodowego «Politechnika Lwowska» (referat przedstawiła s. Andreja Olha Maslij)
• „Katedry unickie (greckokatolickich) diecezji w XVIII wieku” Prelegent: Dorota Wereda, dr hab. prof. uczelni, Instytut Historii Uniwersytetu w Siedlcach. Zajmuje się historią nowożytną Kościoła unickiego
• „Іkona unicka” – między tradycją bizantyjską a doświadczeniem Гnii Prelegent: Mirosław Niewęgłowski, kapłan diecezji siedleckiej, od wielu lat zajmujący się promowaniem duchowości Chrześcijańskiego Wschodu w Kościele Rzymskokatolickim. Małgorzata Waszkiewicz „Ikona na krańcu Świata”
• „Ks. Paweł Szymański (1782–1852): kapłan, uczony i obrońca praw Kościoła greckokatolickiego” Prelegent: Piotr Siwicki, dr, diakon, duchowny Archidiecezji Przemysko-Warszawskiej, Archiwum Państwowe w Lublinie (referat przedstawił ks. Jarosław Petrucha)
• „Bazylianie w Białej Podlaskiej” Prelegent: Dorota Wereda, dr hab. prof. uczelni, Instytut Historii Uniwersytetu w Siedlcach. Zajmuje się historią nowożytną Kościoła unickiego
•   „Działalność społeczno-kulturalna mnichów Reguły Studyckiej na Podlasiu w latach 30. XX wieku” Prelegent: Olha Wojtiuk, dr, pracownik naukowy Centrum Postulacyjnego Klasztorów Reguły Studyjskiej (Zakon Studytów) UKGK we Lwowie (referat przedstawiła Anna Ewa Bodnar) – „Posługa duszpasterska błogosławionego biskupa Mikołaja Czarneckiego na Podlasiu i Chełmszczyźnie (1926–1939)” Prelegent: S. Andreja (Olha) Maslij, dr adiunkt w Katedrze Dyscyplin Społeczno-Humanistycznych, pracownik naukowy Instytutu Historii Kościoła wAkademii Iwano-Frankowskiej im. Jana Złotoustego

III POSIEDZENIE PLENARNE

• „Historia procesu beatyfikacyjnego Wincentego Lewoniuka i 12 Towarzyszy” Prelegent: Bernard Błoński, ks. prałat, prezes Stowarzyszenia Pamięci Unitów Podlaskich „Martyrium”, dyrektor Archiwum Diecezjalnego w Siedlcach
• „Аktualność świadectwa Błogosławionych z Pratulina – 30 lat po Beatyfikacji” Prelegent: Kazimierz Matwiejuk, ks. prof. dr hab. profesor emerytowany Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie (UKSW), duchowny diecezji siedleckiej
• „Paweł Pikuła z Derła jako obrońca wiary podczas prześladowania unitów podlaskich” Prelegent: Piotr Pikuła, praprawnuk Pawła Pikuły, autor artykułów i książek o tematyce unickiej (referat przedstawiła Maria Nitychoruk)

Blok tematyczny: „Moje doświadczenie spotkania z unitami” Prelegenci: Piotr Kazimierski (wójt gminy Drelów), Iwona Szaroń, dyrektorka szkoły w Drelowie, Katarzyna Polewska (scenarzystka), a także Wojciech Wawryniuk – dyrektor szkoły w Olszance.

Po czym członek BNBR i Sekt ks. Jarosław Pietrucha zapowiedział jeden z tematów kolejnego tomu materiałów dotyczących Podlasia i Chełmszczyzny, a mianowicie „Ewangelie rękopiśmienne”.

Ze względu na okoliczności życiowe nie wszyscy prelegenci mogli osobiście zaprezentować swoje referaty, jednak wszystkie teksty wystąpień, a także materiały dodatkowe, zostały wydrukowane w Materiałach II spotkania-konferencji „Pratulińskiej Rodziny UKGK”. O dostępności tekstu na stronie internetowej BNBR i Sekt poinformujemy w osobnym komunikacie.

Komitet Organizacyjny II Spotkania:
Ks. Abp Ihor, Arcybiskup i Metropolita Lwowski – Archidiecezja Lwowska UKGK
Biuro Kijowsko-Halickiego Arcybiskupstwa Większego UKGK ds. NRR i Sekt
Ks. Bp Kazimierz – Diecezja Siedlecka Kościoła Rzymskokatolickiego
Iwanofrankiwska Akademia św. Jana Złotoustego

Patronat Honorowy:
Ks. Bp Wołodymyr, Arcybiskup i Metropolita Iwanofrankiwski, Ks. Bp Mychajło, Eparcha New Westminster, Ks. Bp Wasylij, Eparcha Kołomyjski, Ks. Bp Dmytro, Eparcha Buczacki, Ks. Bp Jozafat, Egzarcha Łucki

W spotkaniu wzięli udział:
Metropolita Lwowski abp Ihor, Ks. Bp Petro, Ks. Bp Jozafat, Ks. Bp Wasylsj, Ks. Bp Tperencjusz Ks. prałat Bernard Błoński – delegat biskupa siedleckiego Kazimierza, Ks. Mychajło Makar – delegat Metropolity Wołodymyra

Przedstawiciele placówek oświatowych i naukowych:
Ks. prof. Jarosław Moskałyk – Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, P. prof. Dorota Wereda – Uniwersytet w Siedlcach, Ks. prof. Kazimierz Matwiejuk – profesor emerytowany Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, potomek błogosławionego Konstantego Łukaszuka, S. dr Olha Andreja Maslij – Iwanofrankiwska Akademia Teologiczna św. Jana Złotoustego.

Pani Iwona Szaroń – dyrektor Szkoły Podstawowej im. Unitów Drelowskich w Drelowie oraz pracownicy szkoły: pani Katarzyna Polewska (autorka scenariuszy o męczeństwie Unitów) i pani Agnieszka Daniluk, Pan Wojciech Wawryniuk – dyrektor szkoły w Olszance oraz przewodniczący Diecezjalnej Rady Rodziny Szkół Podlaskich Unitów.

Przedstawiciele Gminy Drelów:
Pan Piotr Kazimierski – wójt gminy Drelów, Pan Mirosław Magier – radny Rady Gminy, Pani Joanna Kiryluk – inspektor ds. oświaty

Przedstawiciele organizacji i parafii:
Ks. prałat Bernard Błoński – Stowarzyszenie „Martyrium”, Ks. Piotr Witkowicz – proboszcz parafii św. Nikity w Kostomłotach, Ks. Waldemar Mróz – proboszcz parafii w Neplach, do której należy Krzyczew, Ks. Marek Andrzejuk – proboszcz parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Białej Podlaskiej, Ks. Andrzej Sternik – proboszcz parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Chełmie, Pani Małgorzata Waszkiewicz i ks. Mirosław Niewęgłowski – „Ikona na krańcu świata”

Duchowieństwo i świeccy z jednostek administracyjnych Kościoła grekokatolickiego z Ukrainy i zza granicy:
Archidiecezje: iwanofrankiwska, lwowska, Eparchie (diecezje): buczacka, kołomyjska, sokalsko-żółkiewska, Egzarchaty: Apostolski (Włochy), łucki, charkowski
Łącznie w spotkaniu wzięło udział 56 osób, z których większość zakwaterowana była w Domu Pielgrzyma, zarządzanym przez dyrektora ks. Piotra Osińskiego.